17-avgust, 2026

СЎЗНИНГ ҚУДРАТИ

Мактабнинг 7-синф ўқувчилари адабиёт дарслигида оламнинг яралиши тўғрисида диний ривоятнинг қисқача мазмуни берилган. Унда айтилишича, “ тангри ўзининг қудрати ва жамолига кўзгу бўладиган яратиқ барпо этишни истайди-ю, кунларнинг бирида: “Ярал!” (арабчаси “кун!”)-деган сўзни айтади... ана шу биргина сўзнинг кучи билан ўн саккиз минг олам ва ундаги жамики нарсалар дунёга келди... (7-синф учун “Адабиёт” дарслиги, Тошкент- 2017, 3-бет). Тил ҳақида гап борар экан, шу ўринда “тил” ва “ёзув” тушунчаларига изоҳ бериб ўтиш зарур деб ўйлайман. Чунки баъзи пайтларда китоб олиб юрганимда “Китобингиз “ўзбекчами?” ёки “лотинчами?” деган саволни эшитганман. Шунда “кирилл” ёзувидаги ўзбек тилида ёки “лотин” ёзувидаги ўзбек тилида деб изоҳлашимга, тил ва ёзув ҳақида тушунча беришимга тўғри келади. Тил кишилар ўртасида жуда муҳим алоқа қуроли бўлиб, ўзаро фикр алмашишдан ташқари, тил ёрдамида фикрлаймиз, хулосалар чиқарамиз, кашфиётлар қиламиз. Ҳар қандай амалий кашфиётлар, аввало, онгимизда тил шаклида пайдо бўлади, кейин ёзув шаклига ўтказамиз, ундан сўнг амалда рўёбга чиқарамиз. Тил умумий тушунча бўлиб, унинг оғзаки ва ёзма шакллари мавжуд. Тил гўё бир инсонга қиёс этсак, ёзув унинг сурати ёки либосидир. Тил деярли ўзгармайди, “либос” (ёзув) эса тез-тез ўзгариб туради. Ўзбек тили дунёдаги энг қадимий ва бой тиллардан бўлиб, ўтмишда туркий тил, чиғатой тили, сарт тили каби номлар билан аталган. XVI асрдан буён (Шайбонийхон ҳукмронлигининг сўнгги йиллари) ўзбек тили номини олган. Ўзбек халқи ўз тилини ёзма ифодалаш учун оромий, хоразмий, сўғд, руник, (Ўрхун-Энасой), араб, уйғур, лотин, кирилл ёзувларидан фойдаланган. Тарихий манбалар ва ёзма ёдгорликлардан маълумки, ўзбек тили Турк ҳоқонлиги даврида юксак даражада тараққий этган. Лекин ўзбек тилининг дунёдаги энг бой тиллардан бўлиб шуҳрат топиши Алишер Навоий ижоди билан боғлиқ. Бунинг далили сифатида “Хамса”, “Хазойин ул-маоний” девонларини ва “Муҳокамат ул-луғатайн” асарларини эслаб ўтишимизнинг ўзи кифоя деб ўйлайман. Девонларга киритилган асарлар туркий тил қудратининг амалий ифодаси бўлса, тилшуносликка оид “Муҳокамат ул-луғатайн” асари бунинг назарий асосидир. Алишер Навоий “Ҳайрат ул-аброр” достонининг “Сўз таърифида” деб номланган бобида шундай ёзади: Сўздин ўликнинг танида руҳ пок, Руҳ доғи тан аро сўздин ҳалок. Тиргузуб ўлғанинг каломи фасиҳ Ўзига жон бахш лақаб деб Масиҳ... Демак, сўз шундай кучга эга эканки, ўликни тирилтириши ёки аксинча тирик одамни ўлдириши мумкин экан. “Исо пайғамбар тил билан ўликни тирилтирганлиги учун Масиҳ лақабини олди” деб далил келтиради. Ўзбек тили Ватанимиз мустақилликка эришганидан сўнг, ўзининг чинакам қадр-қимматини топди. Мустақилликнинг энг муҳим шартларидан бири— давлат тилига эгалик эканлиги инобатга олиниб, мустақиллик эълон қилинишидан икки йил олдин, 1989 йил 21 октябрда “Давлат тили тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди. Бу Қонун 24-моддадан иборат бўлиб, унинг 1- моддасида, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 4-моддасида “Ўзбекистон Республикасининг давлат тили ўзбек тилидир” деб қайд этилган. Қонуннинг 2,4,6,12,14-моддаларида Ўзбекистонда яшовчи турли миллат вакилларининг ўз тилларидан эркин фойдаланиши ҳақ-ҳуқуқлари ҳимоя қилинган. Мактабларда октябрь ойининг “она тили фан ойлиги” деб эълон қилиниши ҳам бежиз эмас. Ўқитувчи ва ўқувчилар бу ойда Тил байрамини нишонлаш билан бирга ўзбек тили тарихи, тараққиёти, “Давлат тили тўғрисида”ги Қонун моддаларини ўрганиб, ўз билим ва кўникма ҳамда малакаларини янада оширадилар. Завқ бағишловчи Тил байрамингиз муборак бўлсин, азизлар!